informator medyczny

Szczepionka – preparat pochodzenia biologicznego, zawierający żywe, o osłabionej zjadliwości (atenuowane) lub zabite drobnoustroje chorobotwórcze lub fragmenty ich struktury, czy metabolity; stosowany w celu wywołania odpowiedzi immunologicznej (odporności poszczepiennej – sztucznej czynnej).

Wykorzystanie szczepionek

W lecznictwie, szczepionki stosuje się w celach profilaktycznych (zapobieganie chorobom, np. odra, gruźlica) oraz leczniczych (zwalczanie chorób, np. pryszczyca).

Szczepionki dzielimy na:

• szczepionki swoiste – zapobiegające konkretnym jednostkom chorobowym (bruceloza, wścieklizna, ospa)
• szczepionki nieswoiste – zwiększające poziom ogólnej odporności (np. preparat Panodina lub Wetastymina)

Pochodzenie szczepionek

Drobnoustroje używane do produkcji szczepionki pochodzą z izolowanych szczepów o ustalonych właściwościach – o zmniejszonej zjadliwości – atenuowane (np. na drodze wielokrotnych pasaży), zabite lub niechorobotwórcze dla gatunku biorcy, np. człowieka (szczepionka BCG przeciw gruźlicy, wytworzona ze szczepu prątków atakujących bydło). W celu uśmiercania zarazków wykorzystywanych w szczepionkach używa się zazwyczaj wysokiej temperatury, środków chemicznych (fenol, alkohol) lub promieniowania jonizującego. Szczepienia wykonuje jednorazowo lub z powtórzeniem w celu uzyskania większego miana przeciwciał w surowicy (tzw. booster effect – dosł. efekt wzmacniacza).

Typy szczepionek

• klasyczne:
  • żywe o pełnej wirulencji. Jedyna do dziś stosowana (pierwsza w historii) to szczepionka Edwarda Jennera przeciw ospie prawdziwej. Zawiera on wirusa krowianki.
  • żywe atenuowane – w 1881 wprowadzone przez Ludwika Pasteura, obecnie przykładem są: BCG, szczepionka Sabina, MMR. Ryzyko stanowi możliwość przejścia atenuowanych szczepów w formę w pełni wirulentną.
  • zabite – wywołują odporność krótkotrwałą, zwykle poprzez odpowiedź humoralną. Przykłady: Szczepionka na krztusiec (Per z Di-Per-Te)
  • anatoksyny – toksyny pozbawione zjadliwości, lecz o zachowanych właściwościach antygenowych. Przykład: szczepionka przeciw błonicy i tężcowi z Di-Per-Te.
• szczepionki nowej generacji:
  • żywe atenuowane patogeny zmodyfikowane genetycznie (najczęściej delecja)
  • podjednostkowe – antygen danego patogenu na większym nośniku. Przykład: antygen Haemophilus influenzae na cząsteczce difosforybozylofosforanu (PRPP)
  • z czystego DNA "wbijana" w komórki szczepionego – słaba odpowiedź limfocytów T_C
  • w roślinach zakażonych genetycznie modyfikowanymi bakteriami produkującymi antygen patogenu – brak kontroli dawki antygenu, niestabilność bakterii (możliwe mutacje).

Szczepionki skojarzone

Aktualnie coraz częściej stosuje się szczepionki, które uodparniają przed kilkoma chorobami – są to tzw. szczepionki skojarzone (wieloważne). Przykładem takiej szczepionki jest Di-Per-Te przeciw błonicy, tężcowi i krztuścowi. Ponadto takie szczepionki dają wyższą odporność niż antygeny podane osobno.

Szczepionki poliwalentne

Zawierają kilka serotypów (podtypów) tego samego gatunku drobnoustrojów (Np. szczepionka przeciwko grypie) lub zawierają jeden gatunek drobnoustroju, ale kilka serotypów (Np. szczepionka przeciwko brodawczakowi ludzkiemu) może być dwu- lub czterowalentna. Szczepionki poliwalentne uodparniają przeciwko jednej chorobie.

Szczepionki monowalentne

Zawierają jeden gatunek drobnoustroju lub antygeny z drobnoustroju jednego rodzaju. Szczepionki te uodparniają przeciwko jednej chorobie. Np. szczepionka przeciwko tężcowi.

Odporność poszczepienna

Odporność poszczepienna jest odpornością czynną, tzn. po immunizacji antygenem w organizmie biorcy powstają przeciwciała; inaczej niż w przypadku podania gotowych przeciwciał w postaci surowicy (odporność bierna).

Odporność poszczepienna utrzymuje się od kilku tygodni do kilku lat, w zależności od:

• rodzaju szczepionki (atenuowana, żywa, zabita),
• ilości przebytych szczepień (rewakcynacja),
• stanu ogólnego biorcy w chwili szczepienia (zarobaczenie, infekcje, kondycja), itp.

Drogi podania szczepionek

Większość szczepionek podawana jest w postaci zastrzyku, lecz są także takie, które aplikuje się doustnie (przeciw poliomyelitis). Można szczepić drogą wziewną – rozpylając szczepionkę do nosa (przeciw grypie). Przeciwko ospie prawdziwej szczepiono (do 1980 roku, aktualnie nie są prowadzone powszechne szczepienia) przy pomocy skaryfikatora, czyli przyrządu do zadraśnięcia naskórka (skaryfikacji) lub cienkiej igły, którą uciskano wielokrotnie powierzchnię skóry.

Przeciwwskazania do szczepień

• zaburzenia odporności przy szczepionkach atenuowanych – ale nie zakażenie HIV
• ostre choroby zakaźne
• ostre choroby z temp. > 38–38,5 °C
• okres zaostrzenia choroby przewlekłej
• alergie na składniki szczepionki
• ciąża (dotyczy głównie pierwszego trymestru, przede wszystkim szczepionki atenuowane, głównie przeciw różyczce)

Powikłania szczepionek

Zdarza się, że po zaszczepieniu pojawiają się niepożądane odczyny poszczepienne.
Szczepionki zawierające mertiolat jako konserwant budzą u niektórych ludzi podejrzenia co do ich potencjalnej szkodliwości, jednak WHO oficjalnie dementuje takie obawy^[1].

Program obowiązkowych szczepień ochronnych

W Polsce szczepień obowiązkowych dokonuje się do ukończenia 19. roku życia i u osób szczególnie narażonych (m.in. uczniów i studentów kierunków medycznych, osób wykonujących zawody medyczne, osób przygotowywanych do niektórych zabiegów medycznych, etc.) oraz w okolicznościach uwarunkowanych sytuacją epidemiologiczną. Szczepienie musi być poprzedzone lekarskim badaniem kwalifikacyjnym. /Ustawa z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi ([1]); Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 19 grudnia 2002 r. w sprawie wykazu obowiązkowych szczepień ochronnych oraz zasad przeprowadzania i dokumentacji szczepień ([2]); ([3])/

Główny Inspektorat Sanitarny ([4]) ma obowiązek wprowadzania tzw. Programu Szczepień Ochronnych (Program obowiązkowych szczepień ochronnych) na każdy rok. Lista ta zawiera spis szczepień obowiązkowych i zalecanych.

Historia szczepień^[2]

• 1796 ospa prawdziwa^[2]
• 1882 wścieklizna
• 1890 tężec, błonica
• 1892 cholera
• 1897 dżuma
• 1926 krztusiec
• 1927 gruźlica
• 1932 żółta febra
• 1945 grypa
• 1952 polio
• 1964 odra
• 1967 świnka
• 1970 różyczka
• 1974 ospa wietrzna
• 1978 zapalenie opon mózgowych
• 1981 wirusowe zapalenie wątroby typu B – HBV
• 1985 bakteryjne zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych
• 1992 wirusowe zapalenie wątroby typu A – HAV
• 1998 borelioza (później wycofana z powodu objawów ubocznych)
• 1999 świnka
• 2004 wirus brodawczaka ludzkiego

Szczepienia a religie

Świadkowie Jehowy obecnie nie wyrażają żadnego sprzeciwu wobec szczepień. Od lat 20. szczepienia były odrzucane przez to wyznanie podobnie jak transfuzje krwi. Z początkiem lat 50. pogląd ten zarzucono i wybór dotyczący szczepienia pozostawiono każdemu wierzącemu do własnego osądu.

Przypisy

1. ↑ Thiomersal Ph Eur, BP, USP material safety data sheet (ang.). Merck, 2005-06-12. [dostęp 2009-12-17].
2. ↑ ^{2,0 2,1} Stern AM., Markel H. The history of vaccines and immunization: familiar patterns, new challenges.. „Health affairs (Project Hope)”. 3 (24). Ss. 611–21. doi:10.1377/hlthaff.24.3.611. PMID 15886151. 

Zobacz też

• kontrowersja szczepionkowa
• przegląd zagadnień z zakresu biologii
• kalendarz szczepień
• szczepionki DNA