informator medyczny

System opieki zdrowotnej w Polsce - zespół osób i instytucji mający za zadanie zapewnić opiekę zdrowotną ludności. Polski system opieki zdrowotnej oparty jest na modelu ubezpieczeniowym.

Zgodnie z artykułem 68 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, każdy ma prawo do ochrony zdrowia. Obywatelom, niezależnie od ich sytuacji materialnej, władze publiczne zapewniają równy dostęp do świadczeń opieki zdrowotnej finansowanej ze środków publicznych. Warunki i zakres udzielania świadczeń określa ustawa.

Obecnie system kształtowany jest przez dwie podstawowe ustawy:

• ustawę o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych,
• ustawę o zakładach opieki zdrowotnej.

Struktura

Uczestników systemu (interesariuszy, ang. stakeholders) można podzielić na następujące kategorie:

• świadczeniobiorców - czyli pacjentów,
• instytucję ubezpieczenia zdrowotnego pełniącą funkcję płatnika - czyli Narodowy Fundusz Zdrowia,
• świadczeniodawców:
  • zakłady opieki zdrowotnej, które można podzielić ze względu na organ założycielski na publiczne (SPZOZ) oraz niepubliczne (NZOZ),
  • praktyki lekarskie, lekarsko-dentystyczne, pielęgniarskie oraz położnych,
  • apteki,
  • innych świadczeniodawców,
• organy kontroli i nadzoru:
  • Państwową Inspekcję Sanitarną ("Sanepid"),
  • Państwową Inspekcję Farmaceutyczną,
  • wojewodów i działające przy nich wojewódzkie centra zdrowia publicznego oraz konsultantów wojewódzkich w poszczególnych specjalnościach medycznych,
• Ministerstwo Zdrowia, które wytycza kierunki polityki zdrowotnej kraju oraz posiada uprawnienia kontrolne, a także działających przy nim konsultantów krajowych w poszczególnych specjalnościach medycznych.

Źródła finansowania

Ubezpieczenie zdrowotne w NFZ

Głównym źródłem finansowania systemu jest ubezpieczenie zdrowotne w NFZ. Obywatele obciążeni są obowiązkową składką ubezpieczeniową stanowiącą 9% dochodów osobistych (7,75% odliczane jest od podatku dochodowego, zaś 1,25% pokrywa ubezpieczony), która odprowadzana jest do instytucji ubezpieczenia zdrowotnego (NFZ).

Budżet państwa

Niektóre świadczenia wysokospecjalistyczne finansowane są bezpośrednio z budżetu Ministerstwa Zdrowia, a nie ze środków NFZ.

Od 1 stycznia 2007 r. z budżetu państwa finansowane jest również w całości przedszpitalne ratownictwo medyczne (pogotowie ratunkowe).

Ubezpieczenia indywidualne w komercyjnych instytucjach

Odpłatność za koszty leczenia pokrywa ubezpieczyciel. Kwoty refundacji ustalone są poprzez wartość dobrowolnego ubezpieczenia i mogą pokrywać 100% lub mniej rzeczywistych kosztów leczenia.

Kontraktowanie świadczeń zdrowotnych

Narodowy Fundusz Zdrowia cyklicznie organizuje konkurs ofert na udzielanie świadczeń zdrowotnych. Świadczeniodawcy, którzy zaoferowali w konkursie najkorzystniejsze warunki, zawierają z NFZ umowę o udzielanie świadczeń zdrowotnych finansowanych ze środków publicznych.

Udzielanie świadczeń zdrowotnych

Podstawowym ogniwem systemu jest lekarz podstawowej opieki zdrowotnej, którym najczęściej jest lekarz specjalista medycyny rodzinnej. Odpowiedzialny jest on za leczenie oraz prowadzenie profilaktyki zdrowotnej zapisanych do niego pacjentów. W przypadku, gdy choroba pacjenta wymaga leczenia specjalistycznego, lekarz POZ wydaje skierowanie do poradni specjalistycznej lub szpitala.

Skierowania nie wymaga wizyta w poradniach:

• ginekologiczno-położniczej,
• okulistycznej,
• onkologicznej,
• psychiatrycznej,
• skórno-wenerologicznej,
• stomatologicznej.

Skierowanie nie jest również wymagane od osób:

• chorych na gruźlicę,
• zakażonych wirusem HIV,
• inwalidów wojennych i osób represjonowanych,
• uzależnionych od alkoholu, środków odurzających i substancji psychotropowych - w zakresie lecznictwa odwykowego.

Podstawą do uzyskania świadczeń zdrowotnych jest okazanie dokumentu ubezpieczenia zdrowotnego, którym mogą być m.in.:

• legitymacja ubezpieczeniowa,
• legitymacja ubezpieczeniowa dla członków rodziny pracownika,
• legitymacja emeryta-rencisty.

Rola jednostek samorządu terytorialnego

Jednostki samorządu terytorialnego (gmina, powiat, województwo) również mają duży udział w kształtowaniu systemu.

Jako organ założycielski SPZOZ, jednostka samorządu terytorialnego:

• tworzy, przekształca i likwiduje SPZOZ (w drodze uchwały),
• nadaje statut SPZOZ,
• nawiązuje z kierownikiem zakładu stosunek pracy,
• deleguje przedstawiciela do rady społecznej zakładu,
• udziela zakładowi dotacji na zadania określone w art.55 ustawy o zakładach opieki zdrowotnej,
• sprawuje nadzór nad prowadzonymi przez siebie zakładami opieki zdrowotnej (zgodnie z rozporządzeniem z dnia 18 listopada 1999 r. w sprawie szczegółowych zasad sprawowania nadzoru nad samodzielnymi publicznymi zakładami opieki zdrowotnej i nad jednostkami transportu sanitarnego).

Pozostałe zadania jednostek samorządu terytorialnego w zakresie opieki zdrowotnej:

• Samorząd województwa:
  • tworzy i utrzymuje wojewódzki ośrodek (lub ośrodki) medycyny pracy, co wynika z art. 15, ust.1 ustawy z dnia 27 czerwca 1997 r. o służbie medycyny pracy oraz finansuje działalność profilaktyczną wynikającą z programów prozdrowotnych dotyczących zapobiegania i zwalczania określonych chorób oraz programów promocji zdrowia w zakresie medycyny pracy (art.21, ust.2 ustawy),
  • zgodnie z potrzebami wynikającymi w szczególności z liczby i struktury społecznej ludności województwa tworzy i prowadzi zakłady psychiatrycznej opieki zdrowotnej oraz
  • bierze udział w realizacji zadań z zakresu ochrony zdrowia psychicznego, w tym w szczególności dzieci i młodzieży (ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego)
  • realizuje zadania z zakresu profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych w postaci wojewódzkiego programu profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych - zgodnie z ustawą z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi,
  • bierze udział w realizacji zadań z zakresu ochrony przed następstwami używania tytoniu zgodnie z ustawą z dnia 9 listopada 1995 r. o ochronie zdrowia przed następstwami używania tytoniu i wyrobów tytoniowych.
  • realizuje zadania z zakresu promocji zdrowia i profilaktyki zdrowotnej w ramach programów polityki zdrowotnej.
• Samorząd powiatu:
  • dofinasowuje uczestnictwo osób niepełnosprawnych i ich opiekunów w turnusach rehabilitacyjnych oraz zaopatrzenie w sprzęt rehabilitacyjny, przedmioty ortopedyczne i środki pomocnicze przyznawane osobom niepełnosprawnym na podstawie odrębnych przepisów.
  • wystawia skierowania do zakładu opiekuńczo-leczniczego i do zakładu pielęgnacyjno-opiekuńczego zgodnie z rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 30 grudnia 1998 r. w sprawie sposobu i trybu kierowania osób do zakładów opiekuńczo-leczniczych i pielęgnacyjno-opiekuńczych oraz szczegółowych zasad ustalania odpłatności za pobyt w tych zakładach,
  • tworzy powiatowy plan zabezpieczenia medycznych działań ratowniczych, co wynika z art.22 ustawy z dnia 25 lipca 2001 r. o Państwowym Ratownictwie Medycznym oraz wydanego na jej podstawie rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 23 maja 2002 r. w sprawie trybu tworzenia powiatowych, wojewódzkich i krajowych rocznych planów zabezpieczenia medycznych działań ratowniczych,
  • organizuje i zapewnia usługi w odpowiednim standardzie w domach pomocy społecznej dostosowanych do szczególnych potrzeb osób z zaburzeniami psychicznym, co wynika z art.6a ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego,
  • bierze udział w realizacji zadań z zakresu ochrony zdrowia psychicznego, w tym w szczególności dzieci i młodzieży, zgodnie z ustawą z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego,
  • bierze udział w realizacji zadań z zakresu ochrony przed następstwami używania tytoniu zgodnie z ustawą z dnia 9 listopada 1995 r. o ochronie zdrowia przed następstwami używania tytoniu i wyrobów tytoniowych,
  • realizuje zadania z zakresu profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych, zgodnie z ustawą z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi,
  • realizuje zadania z zakresu inspekcji sanitarnej zgodnie z ustawą z dnia 14 marca 1985 r. o Państwowej Inspekcji Sanitarnej oraz zadania w zakresie zapobiegania chorobom zakaźnym i zakażeniom - zgodnie z ustawą z dnia 6 września 2001 r. o chorobach zakaźnych i zakażeniach,
  • ustala rozkład godzin pracy aptek ogólnodostępnych, co wynika z ustawy z dnia 6 września 2001 r. Prawo farmaceutyczne,
  • zapewnia kobietom w ciąży opiekę medyczną, socjalną i prawną zgodnie z ustawą z dnia 7 stycznia 1993 r. o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży,
  • realizuje także zadania z zakresu promocji zdrowia i profilaktyki zdrowotnej w ramach programów polityki zdrowotnej.
• Samorząd gminy:
  • realizuje zadania zakresu profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych w postaci gminnego programu profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych - zgodnie z ustawą z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi,
  • realizuje usługi opiekuńcze dla osób z zaburzeniami psychicznymi jako zadanie zlecone przez administrację rządową, co wynika z art. 9, ust.1 i 4 ustawy z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego.

Rola samorządów zawodów medycznych

Wpływ na system opieki zdrowotnej mają też powołane odpowiednimi ustawami samorządy zawodowe:

• lekarzy i lekarzy dentystów (Naczelna Izba Lekarska),
• pielęgniarek i położnych (Naczelna Izba Pielęgniarek i Położnych),
• aptekarzy (Naczelna Izba Aptekarska),
• diagnostów laboratoryjnych (Krajowa Izba Diagnostów Laboratoryjnych).

Resortowe systemy ochrony zdrowia

Cztery instytucje posiadają swoje branżowe (tzw. mundurowe) placówki opieki zdrowotnej. Są to:

• Ministerstwo Obrony Narodowej,
• Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji,
• Ministerstwo Sprawiedliwości,
• Agencja Bezpieczeństwa Wewnętrznego.

Koordynacja w ramach Unii Europejskiej

Osoby objęte ubezpieczeniem zdrowotnym w NFZ mogą uzyskać przed wyjazdem niezarobkowym do innego kraju członkowskiego UE Europejską Kartę Ubezpieczenia Zdrowotnego. Uprawnia ona do uzyskania w nagłych wypadkach świadczeń zdrowotnych w zakresie i na zasadach, na jakich przysługują one obywatelom danego kraju członkowskiego. Karta ta nie uprawnia jednak do leczenia, jeśli celem wyjazdu jest uzyskanie świadczeń medycznych.

Osoby, które wyjechały do innego kraju UE w celach zarobkowych, z chwilą podjęcia tam pracy przestają być objęte ubezpieczeniem zdrowotnym w NFZ i muszą zostać objęte systemem ubezpieczeniowym danego kraju.

Problemy polskiego systemu opieki zdrowotnej

System opieki zdrowotnej w Polsce od wielu lat przeżywa poważne trudności, które obecnie objawiają się:

• utrudnionym dostępem do lecznictwa specjalistycznego (w szczególności szpitalnego) i długimi kolejkami oczekujących na świadczenia^[1][2]; czas oczekiwania sięga kilku lat i często rośnie, ze względu na znaczną liczbę pacjentów przyjmowanych poza kolejką bez uzasadnienia medycznego^[3], w tym także w wyniku korupcji^[4]
• niezadowalającą jakością udzielanych świadczeń zdrowotnych,
• niskimi płacami w sektorze opieki zdrowotnej i masową emigracją specjalistycznych kadr medycznych do pozostałych krajów Unii Europejskiej,
• zadłużaniem się publicznych zakładów opieki zdrowotnej ( na koniec 2008 r. długi szpitali wyniosły 3,5 mld zł^[5]) i handlem długami polskich szpitali (skupowały je głównie firmy Magellan, MW Trade i Electus)^[6][7].

Wśród przyczyn generujących problemy najważniejszymi są:

• archaiczna i nieefektywna struktura Szpitalnych Oddziałów Ratunkowych (SOR)^[8],
• niewystarczający poziom finansowania systemu ze środków publicznych,
• centralne planowanie limitu chorych w danej specjalizacji na dany rok^[9][10][11],
• monopsoniczna pozycja publicznego płatnika (NFZ),
• brak zdefiniowanego zakresu świadczeń dostępnych w ramach ubezpieczenia w NFZ,
• nieprzejrzysta polityka w zakresie refundacji leków,
• brak jednoznacznych kryteriów kolejności udzielania świadczeń^[2], co w sytuacji trwałego ich deficytu prowadzi do korupcji^[12]
• niewystarczający nadzór nad działaniem ośrodków leczniczych, co skutkuje oszutwami i korupcją^[13][14],
• brak regulacji prawnych pozwalających na wprowadzenie dodatkowych (komercyjnych) ubezpieczeń zdrowotnych,
• ułomna, nieefektywna forma prawna, w jakiej funkcjonują publiczne zakłady opieki zdrowotnej (SPZOZ)^[15],
• niewystarczające kwalifikacje kadr zarządzających publicznymi jednostkami opieki zdrowotnej,
• mocno ograniczona odpowiedzialność organów założycielskich SPZOZ za ich zobowiązania finansowe,
• brak konkurencyjność jednostek opieki zdrowotnej,
• zbiurokratyzowanie pracy lekarza poprzez nałożenie na niego obowiązku prowadzenia dokumentacji poza medycznej,
• brak sprawnego, zintegrowanego systemu informatycznego w opiece zdrowotnej (Rejestr Usług Medycznych jest budowany od 1992 roku)^[16].

Linki zewnętrzne

• Ubezpieczenia zdrowotne
• Ministerstwo Zdrowia
• Narodowy Fundusz Zdrowia
• Historia ubezpieczenia zdrowotnego w Polsce

Informacja NIK o wynikach kontroli:

• restrukturyzacji i przekształceń systemowych w ochronie zdrowia (2004);
• Informacja o wynikach kontroli nabywania aparatury i materiałów laboratoryjnych przez publiczne zakłady opieki zdrowotnej PDF (2000)
• tworzenia i funkcjonowania samodzielnych, publicznych zakładów opieki zdrowotnej (1999);
• wykorzystania kredytu Banku Światowego przeznaczonego na restrukturyzację systemu opieki zdrowotnej w Polsce oraz funkcjonowania zakładów opieki zdrowotnej w ramach konsorcjów zdrowia (1998);
• realizacji przez ministra zdrowia i opieki społecznej oraz wojewodów zamówień publicznych w sferze ochrony zdrowia w 1995 r. i I półroczu 1996 r. (1998);
• Stan i wykorzystanie kadr lekarskich w publicznych zakładach opieki zdrowotnej PDF (1997)

Przypisy

1. ↑ Rehabilitacja to walka nie tylko o zdrowie, ale i życie. Dziennik Polski, 2010.
2. ↑ ^{2,0 2,1} Tomasz Kurowski: W kolejce do lekarza. Metro, 2011-04-12. [dostęp 2011-05-21].
3. ↑ NIK o dostępności usług medycznych. Najwyższa Izba Kontroli, 2010.
4. ↑ Lekarz brał łapówki za "przyspieszenie" kolejki na zabieg. Wirtualna Polska, 2010.
5. ↑ Nasz Dziennik, 21.01.2009 r., str.5
6. ↑ Metro, 12.02.2009 r., str.4.
7. ↑ Szpitale trwonią miliardy. Rzeczpospolita, 2008.
8. ↑ Przedsionek piekła. Dziennik Polski, 2010.
9. ↑ Dorota Stec-Fus: Idą wybory. Leczmy się!. Dziennik Polski, 2010.
10. ↑ Mam umrzeć w kolejce do kardiologa?. Gazeta.pl, 2010.
11. ↑ Dwa miesiące oczekiwania na leczenie raka mózgu. Gazeta Prawna, 2010.
12. ↑ Korupcja w ochronie zdrowia – gdzie i dlaczego powstaje, jak jej zapobiec.. Ogólnopolski Związek Zawodowy Lekarzy.
13. ↑ NIK o mechanizmach korupcjogennych w szpitalach klinicznych. NIK, 2010.
14. ↑ NIK o mechanizmach korupcyjnych w systemie ZOL. NIK, 2010.
15. ↑ Andrzej Kaczmarczyk: Taniec z pacjentami. Dziennik Polski, 2010.
16. ↑ RUM: wersja 6.13.125. Computerworld, 2010.