informator medyczny

Kortykosterydy, kortykosteroidy, glikokortykoidy, glikokortykosterydy, glikokortykosteroidy to hormony produkowane w warstwach pasmowatej i siatkowatej kory nadnerczy pod wpływem ACTH, które regulują przemiany białek, węglowodanów i tłuszczów. Zalicza się do nich: kortyzol, kortykosteron, kortyzon.

Kortykosterydy to także grupa leków o działaniu przeciwzapalnym, przeciwalergicznym i immunosupresyjnym, które mają silny wpływ na gospodarkę węglowodanową, białkową, lipidową i wodno-elektrolitową organizmu.

Nadmierne wydzielanie kortykosterydów, względnie nadmierna podaż leków o tym samym działaniu, powoduje hiperkortyzolemię - chorobę nazywaną zespołem Cushinga.

Działanie na organizm

Kortykosterydy zmieniają czynności wielu narządów i wpływają na przebieg reakcji odpornościowych.

Zmniejszają zużycie glukozy w tkankach i jednocześnie nasilają glukoneogenezę, co prowadzi w sumie do podniesienia poziomu glukozy we krwi (hiperglikemia). W tym zakresie wzmacniają działanie adrenaliny.
Wstrzymują syntezę białek w organizmie, a nasilają ich rozkład. Pod wpływem glikokortykosteroidów rozbiciu ulegają białkowe kompleksy immunologiczne, co jest przyczyną ich działania immunosupresyjnego. Mogą też powodować rozpad białek mięśniowych co może być przyczyną spadku siły mięśni.
Przebudowują tkankę tłuszczową powodując charakterystyczne przemieszczenie się depozytów tkanki tłuszczowej (bawoli kark, twarz księżyc w pełni, otyłość brzuszna, chude kończyny) nazywane też otyłością typu Cushinga).

Zmniejszają wchłanianie wapnia z jelit, a nasilają jego wydalanie z moczem, co może powodować zaburzenia w układzie kostnym (osteoporoza).
W większych stężeniach wywołują działanie mineralokortykosteroidowe: zatrzymanie w organizmie sodu, obrzęki.

Kortykosterydy są najsilniejszymi znanymi środkami przeciwzapalnymi. W warunkach fizjologicznych modulują odczyny immunologiczne, zapobiegając nadmiernemu pobudzeniu układu odpornościowego i rozwojowi chorób z autoagresji. W tym samym celu są podawane leczniczo.
Glikokortykosteroidy hamują zarówno wczesną jak i późną odpowiedź immunologiczną. Pobudzają syntezę lipokortyny, która hamuje fosfolipazę A, enzym niezbędny w procesie produkcji substancji prozapalnych (eikozanoidów) z kwasu arachidonowego. W ten sposób upośledzają produkcję m.in. leukotrienów odpowiedzialnych za niebezpieczne późne zmiany w astmie oskrzelowej. Zmniejszają również powstawanie i uwalnianie cytokin i czynników adhezji (przylegania) komórek. Powodują spadek ruchliwości i aktywności większości komórek biorących udział w reakcjach odpornościowych: neutrofili, makrofagów, bazofili, limfocytów T i B. Hamują też aktywność fibroblastów i wytwarzanie kolagenu i glikozoaminogliknów. Wszystko to prowadzi do łagodzenia objawów zapalenia. Z tego powodu glikokortykoidy stosuje się dla zmniejszenia nadwrażliwości.

Przy długotrwałym podawaniu działania te mogą doprowadzić do zaniku tkanki limfatycznej, osłabiania działania węzłów chłonnych i zmniejszenia liczby limfocytów, a w rezultacie do wyraźnego spadku odporności organizmu.

Zastosowanie

Glikokortykosteroidy jako leki są stosowane w chorobach, w których korzystne jest osłabienie działania układu immunologicznego oraz w stanach niedoboru tych hormonów. Znajdują zastosowanie w leczeniu:

• stanów po uszkodzeniu kory nadnerczy przebiegających z niedoborem kortykosterydów
• wstrząsu anafilaktycznego
• astmy oskrzelowej - podawane przewlekle, najlepiej drogą wziewną (przez inhalacje)
• chorób autoimmunologicznych takich jak: choroba Leśniowskiego-Crohna, reumatoidalne zapalenie stawów, niedokrwistość hemolityczna, colitis ulcerosa, toczeń rumieniowaty, sarkoidoza, atopowe zapalenie skóry
• chorób rozrostowych - białaczek limfocytarnych
• miejscowych zmian zapalnych w dermatologii

Glikokortykoidy są również lekami immunosupresyjnymi, stosowanymi w zapobieganiu odrzucania przeszczepów.

Dają szereg działań ubocznych, dlatego ich stosowanie musi się odbywać pod ścisłym nadzorem lekarza.

Działania niepożądane

Glikokortykoidy są lekami o dość szerokim spektrum potencjalnych działań niepożądanych, z których niektóre mogą być nieodwracalne. Leki te osłabiają naturalną odporność organizmu (działanie immunosupresyjne) co sprawia, że pacjent nimi leczony jest bardziej podatny na wszelkiego typu infekcje bakteryjne, grzybicze i wirusowe. Podczas przyjmowania kortykosterydów drogą wziewną (w astmie), zakażeniom jamy ustnej i gardła można zapobiec przez dokładne płukanie jej wodą po każdym podaniu leku.

Innymi możliwymi działaniami niepożądanymi są:

• otyłość typu Cushinga
• zaburzenia wzrostu u dzieci
• rozstępy (praktycznie nieodwracalne)
• zaburzenia gospodarki węglowodanowej, cukrzyca
• zaburzenia gospodarki lipidowej i białkowej
• zaburzenia elektrolitowe − zatrzymywanie wody i jonów sodu w organizmie prowadzące do obrzęków, utrata jonów potasu
• wrzody żołądka powodowane zahamowaniem wytwarzania prostaglandyn, pobudzających wydzielanie ochronnego śluzu w żołądku
• ścieńczenie skóry (aż do jej zaniku), zanik błon śluzowych na skutek upośledzenia syntezy kolagenu
• znaczne obniżenie uwapnienia kości mogące prowadzić nawet do osteoporozy
• zmiany neurologiczno-psychiatryczne:
  • napady szału (zwłaszcza u młodzieży i młodych dorosłych)
  • depresja jatrogenna
  • skłonność do poirytowania i agresji
  • zmniejszenie objętości i upośledzenie funkcji hipokampa^[1][2], poprzez oddziaływanie na receptory glikokortykosterydowe zlokalizowane w OUN, a także wskutek polekowego zwiększenia stresu oksydacyjnego w tej części mózgowia^[3] oraz wpływ na układ dopaminergiczny i neurotensynergiczny^[4]
• wzrost ciśnienia tętniczego (nawet do nadciśnienia)
• osłabienie siły mięśni, miopatia
• zaćma i jaskra
• zaburzenia miesiączkowania
• zaburzenia funkcji powiązanych z hormonami płciowymi

Zobacz też: Skutki uboczne kortykosterydów - Na stronie poświęconej atopowemu zapaleniu skóry.

Przeciwwskazania

Glikokortykosteroidów nie powinno się podawać pacjentom, u których występują objawy lub choroby takie, jakie mogą być powodowane przez same kortykosterydy w ramach działań ubocznych (np. cukrzyca, nadciśnienie).

Leki należące do grupy

• acetonid flucinolonu
• betametazon
• budezonid
• deksametazon
• flunizolid
• flutikazon
• halometazon
• hydrokortyzon
• klobetazol
• kortyzol
• kortyzon
• medryzon
• metyloprednizolon
• mometazon
• parametazon
• prednizolon
• prednizon
• triamcinolon
• trimetylooctan flumetazonu

Zobacz też

• hormony
• mineralokortykosteroidy
• aldosteron

Przypisy

1. ↑ Chronic Glucocorticoids Increase Hippocampal Vulnerability to Neurotoxicity under Conditions That Produce CA3 Dendritic Retraction But Fail to Impair Spatial Recognition Memor...
2. ↑ Glucocorticoid Effects on Memory Retrieval Require Concurrent Noradrenergic Activity in the Hippocampus and Basolateral Amygdala - Roozendaal et al. 24 (37): 8161 - Journal of...
3. ↑ Glucocorticoids Enhance Oxidative Stress-Induced Cell Death in Hippocampal Neurons in Vitro
4. ↑ Steroid effects on brain functions: an example of the action of glucocorticoids on central dopaminergic and neurotensinergic systems

Bibliografia

Waldemar Janiec red.: Kompendium farmakologii Wydanie II. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2006.