informator medyczny

Czopek (łac. suppositorium) - stała postać leku, przeznaczona do stosowania doodbytniczego, dopochwowego lub docewkowego. Nazwę czopki używa się głównie w odniesieniu do leków doodbytniczych. Leki dopochwowe częściej są nazywane globulkami (łac.Globuli vaginales, Ovula vaginalia, Suppositoria vaginalia), a docewkowe - pręcikami (łac.Baccili medicati, Stylli).

Czopek składa się z substancji leczniczej rozpuszczonej lub zawieszonej w podłożu czopkowym. Czopki mogą działać miejscowo, tylko na odbytnicę (np. czopki glicerynowe) lub uwalniać substancję leczniczą do krążenia ogólnego (np. czopki z paracetamolem).

Czopki jako postać leku były sporządzane już w starożytnym Egipcie, Mezopotamii i Grecji. Obecnie użycie czopków jest bardzo zróżnicowane - w niektórych krajach (np. we Francji) w postaci czopków podaje się wiele leków, w tym leki przeciwkaszlowe. W innych rejonach, np. w Wielkiej Brytanii ta droga podania leku jest uważana za nieestetyczną i jest rzadko wykorzystywana.

Zalety i wady czopków

Zalety:

• Dzięki podaniu leku drogą inną niż doustna, częściowo eliminuje się efekt pierwszego przejścia przez wątrobę. Lek uwolniony z czopka wchłania się przez błonę śluzową odbytnicy i drogą żyły brzusznej środkowej i górnej trafia od razu do krążenia ogólnego. Dzięki temu zwiększa się biodostępność leków, gdyż ich metabolizm jest wolniejszy.
• Możliwość bezpiecznego podania leków drażniących przewód pokarmowy oraz nietrwałych w środowisku kwasu żołądkowego.
• Lek można podać pacjentom nieprzytomnym, wymiotującym i innym, u których doustna droga podania jest niemożliwa lub niewskazana.
• Możliwość miejscowego działania na odbytnicę.

Wady:

• Różna szybkość wchłaniania leku (zależna częściowo od formy podania),
• Możliwe jest nierównomierne rozmieszczenie substancji czynnej w czopku wynikające z opadania leku na dno czopków w trakcie procesu produkcyjnego. Jednak z nierównomiernym rozłożeniem leku w czopkach mamy do czynienia tylko w przypadku czopków wadliwie wykonanych.
• Dla niektórych pacjentów, np. z niesprawnymi palcami rąk, aplikacja czopka może być trudna.
• Czopki są wrażliwe na temperaturę, w cieple ulegają deformacji, która uniemożliwia aplikację.
• Droga podania doodbytniczego może być uważana za nieestetyczną.

Metody sporządzania czopków

Metoda ręczna

Jest to metoda stosowana wyłącznie w recepturze aptecznej.

Polega na rozcieraniu substancji stałych mających się znaleźć w czopku razem z podłożem i następnie formowaniu z powstałej masy czopków. Jeśli lek jest rozpuszczalny w wodzie, najpierw się go rozpuszcza, a potem włącza do podłoża.

Metoda wytłaczania w czopkarce

Stosowana jest zarówno w aptekach jak i w przemyśle (rzadziej). Nadaje się wyłącznie do produkcji czopków na podłożach lipofilowych.

Produkcja czopków w czopkarce polega na wymieszaniu wszystkich składników czopka (z odpowiednim nadmiarem podłoża) i umieszczeniu mieszaniny w komorze czopkarki. Następnie za pomocą tłoka wyciska się czopki przez odpowiednią formę.

Metoda wylewania

Jest to metoda powszechnie wykorzystywana przez przemysł farmaceutyczny. Stosuje się ją również w recepturze aptecznej.

Polega na stopieniu podłoża (w przypadku podłoży lipofinych) lub rozpuszczeniu substancji żelujących w wodzie, z utworzeniem roztworu (w przypadku podłoży hydrofilnych) i następnie połączeniu podłoża z substancją leczniczą. Mieszaninę wylewa się do formy i pozostawia do zastygnięcia. Można używać form metalowych, które są wielokrotnego użytku, lub form plastikowych, które stają się jednocześnie opakowaniem dla czopków.

W metodzie tej, ważne jest zastosowanie jako podłoża substancji o wysokiej lepkości (lub dodanie substancji zwiększających lepkość), aby substancja czynna nie opadała na dno. Zaletą tej metody jest otrzymywanie czopków o wysokiej czystości mikrobiologicznej oraz o estetycznym i jednolitym dla wszystkich czopków kształcie.

Podłoża do czopków

Podłoża czopkowe są substancjami, lub mieszaninami substancji, stanowiącymi środowisko, w którym umieszcza się substancję leczniczą. Ich zadaniem jest nadawanie czopkom odpowiedniego kształtu i właściwości, w związku z czym muszą wykazywać pewne cechy.

Podłoża czopkowe nie mogą się topić w temperaturze pokojowej, ale jednocześnie muszą wykazywać małą róznicę w temperaturze topnienia i krzepnięcia (topnieć lekko ogrzane i krzepnąć szybko w temperaturze pokojowej). Muszą wykazywać lepkość, zapewniającą równomierne rozmieszczenie substancji leczniczej i zapobiegającą jej opadaniu na dno, w trakcie procesu technologicznego. Podłoża powinny wykazywać zjawisko kontrakcji, czyli zmniejszać objętości w trakcie krzepnięcia. Cecha ta jest szczególnie korzystna w produkcji czopków metodą wylewania, z wykorzystaniem form wielokrotnego użytku - czopki zmniejszające się podczas krzepnięcia można łatwo wyjąć z formy, bez uszkadzania. Dobrej jakości podłoża czopkowe powinny ponadto posiadać dobre właściwości emulgujące, wysoką trwałość na powietrzu i świetle oraz nie powinny drażnić błony śluzowej odbytnicy (chyba że jest to korzystne ze względów leczniczych).

Podział podłoży

• Podłoża lipofilowe, nierozpuszczalne w wodzie. Podłoża lipofilne topią się w temperaturze ciała (35–37 °C) i w ten sposób uwalniają substancję czynną. Do grupy tej zalicza się następujące substancje:
  • Glicerydy naturalne:
    • masło kakaowe
    • olej arachidowy
  • Glicerydy syntetyczne zawierające obok trójglicerydów jedno- i dwuglicerydy kwasów: stearynowego, mirystynowego, palmitynowego. Tworzą emulsje typu woda/olej; najczęściej wykazują kontrakcję; są stosunkowo trwałe i mają małą rozpiętość między temperaturą topnienia i krzepnięcia. Ich główną wadą jest łamliwość. Przykłady:
    • witepsol,
    • massa estarinum,
    • Adeps solidus
• Podłoża hydrofilne, rozpuszczalne w wodzie. Podłoża hydrofilowe uwalniają lek po rozpuszczeniu się w wydzielinie, obecnej w miejscu stosowania. Niektóre podłoża są higroskopijne (adsorbują wodę na swojej powierzchni), co może wywoływać objawy podrażnienia lub bolesność stosowania. W przypadku tego typu czopków zaleca się ich zwilżenie małą ilością wody przed zastosowaniem.
  • podłoża żelatynowo-glicerolowe - stanowią mieszaninę żelatyny, wody i glicerolu w proporcjach: żelatyna 15,0; woda 15,0; glicerol 70,0^[1]. Podłoże takie może służyć wyłącznie do formowania czopków metodą wylewania, ponadto jest nietrwałe i wymaga dodatku środków konserwujących.
  • Makrogole (PEG) - jako podłoża czopkowe stosuje się mieszaninę polimerów o masach od 400-6000. Konsystencja zależy od proporcji składników – im więcej cząsteczek ciężkich, tym mniej płynne podłoże. Wszystkie mieszaniny używane jako podłoża, topnieją w temperaturze wyższej od 40°C. Są higroskopijne, trwałe, odporne na temperaturę i dobrze rozpuszczają wiele substancji leczniczych.

Jakość czopków

Do określenia jakości czopków służą badania ich dostępności farmaceutycznej.

Aby substancja czynna mogła się wchłonąć do krążenia, musi najpierw uwolnić się z podłoża czopkowego i rozpuścić w otaczającym czopek płynie. Pierwszym etapem uwalniania jest deformacja czopka. Całkowity czas deformacji czopków na podłożu lipofilowym (czyli czas ich topnienia), nie powinien przekraczać 15 minut, w temperaturze 37°C. Czopki wykonane na podłożu hydrofilowym powinny ulegać deformacji w ciągu maksymalnie 60 min.

Na dostępność farmaceutyczną czopków wpływają:

• rodzaj podłoża i szybkość jego deformacji
• rozpuszczalność substancji leczniczej - im większa rozpuszczalność tym szybsze uwalnianie
• stopień rozdrobnienia substancji leczniczej - im większy tym szybsze uwalnianie
• współczynnik podziału olej/woda
• zastosowane substancje pomocnicze - np. związki powierzchniowo czynne zwiększają i przyśpieszają uwalnianie
• przenikalność substancji leczniczej przez błony biologiczne

Ważnym parametrem charakteryzującym jakość czopków jest również dostępność biologiczna, oddająca jeszcze lepiej niż dostępność farmaceutyczna, przydatność czopków w terapii.

Innym wyznacznikiem jakości czopków jest ich czystość mikrobiologiczna. Czopki doodbytnicze, jako leki przeznaczone do jam ciała, powinny spełniać wymagania czystości^[2]:

• nie więcej niż 1000 bakterii i 100 grzybów w jednym gramie leku,
• nieobecność drobnoustrojów z gatunków: Staphylococcus aureus
• nie więcej niż 100 drobnoustrojów z rodzaju Enterobacteriaceae i innych pałeczek Gram-ujemnych w 1 gramie leku.

W globulkach dopochwowych wymagania czystości mikrobiologicznej są takie jak dla czopków doodbytniczych i dodatkowo wymaga się, aby leki te były wolne od bakterii z gatunków: Pseudomonas aeruginosa i Escherichia coli.

Bibliografia

• Janicki S., Fiebig A., Sznitowska M. Farmacja stosowana PZWL Warszawa 2003, ISBN 83-200-2847-7

Przypisy

1. ↑ Skład według Farmakopei Polskiej, w innych farmakopeach narodowych spotyka nie nieco inne składy.
2. ↑ Farmakopea Polska VI